Làng nghề sơn mài Cát Đằng - đồ thờ Nam Định

Như bao làng quê Việt Nam khác, Cát Đằng (xã yên Tiến, quận Ý Yên, tỉnh Nam Định) trải qua bao thăng trầm của lịch sử, nhưng nghề sơn mài truyền thống nơi đây vẫn được giữ giàng và càng ngày càng phát triển.

Như bao làng quê Việt Nam khác, Cát Đằng (xã Yên Tiến, huyện Ý yên Yên, tỉnh Nam Định) trải qua bao thăng trầm của lịch sử, nhưng nghề sơn mài truyền thống nơi đây vẫn được giữ gìn và ngày một tăng trưởng. cho tới hiện tại, những sản phẩm sơn mài Cát Đằng không chỉ lừng danh bởi chất lượng thấp, trị giá nghệ thuật cao, mà người nghệ nhân còn biết sáng tạo sản phẩm mới từ nguyên liệu độc đáo, được người tiêu dùng trong và ngoài nước ưa thích.

Nét độc đáo trong khoảng một làng nghề

Theo sử sách ghi lại, nghề sơn mài làng Cát Đằng mang từ khoảng thế kỷ 11, do 2 ông: Ngô Dũng và Đinh Ba (từng làm cho quan trong triều thời vua Đinh) tới làng ở và truyền dạy nghề cho trai tráng. bởi thế, ngày giỗ ông Tổ nghề được tổ chức linh đình vào rằm tháng Giêng hàng năm.

Cát Đằng vượt bậc mang sản phẩm truyền thống là sơn mài trên gỗ (chủ yếu là ngai, ỷ, kiệu, đồ tế lễ, thờ cúng). tục truyền, những đồ sơn mài lâu đời, vẫn tiêu dùng để trang trí nội, ngoại thất trong những lăng mộ, những cung đình xưa ở Huế, Đà Nẵng, Hà Nội… cốt yếu là do bàn tay tài ba của những nghệ nhân làng Cát Đằng khiến ra. các sản phẩm ấy đã góp phần tạo nên nét văn hóa đặc biệt của người dân Bắc bộ nói riêng và của người Việt Nam khái quát.

Để có 1 sản phẩm sơn mài truyền thống, trước hết phải nói đến tầm quan trọng của chất liệu. Chất liệu chính của sơn mài truyền thống là nhựa cây sơn (sơn ta), được trồng phổ thông trên những triền đồi vùng trung du Bắc bộ. mẫu nguyên nguyên liệu thứ hai: vàng quỳ và bạc quỳ. Thứ ba là bột màu, những chiếc son được nhập trong khoảng Trung Quốc hay Nhật Bản. ngoài ra, còn sở hữu thể nhắc đến: đất sét, vải, giấy, những loại dầu như dầu trẩu, nhựa thông... bàn bạc có chúng tôi, nghệ nhân Nguyễn Văn Lam cho hay, làng Cát Đằng trong khoảng lâu đã dùng sơn ta trong sản xuất những sản phẩm sơn mài. Việc pha chế sơn ta sở hữu vai trò đặc thù quan yếu, quyết định tới sự thành bại của sản phẩm. giai đoạn pha chế sơn ta trước đây cũng như hiện tại vẫn đòi hỏi phải có kinh nghiệm trong khoảng khâu nấu sơn, cô sơn đặc, cho đến khâu thử sơn chín. khái quát, khâu nào cũng đòi hỏi người thợ phải nhẫn nại, tận tường. Ngoài pha chế sơn, người khiến sơn mài phải thao tác qua hàng chục giai đoạn khác từ thời gian sắp một tháng. đầu tiên là khâu cắt mộc (gỗ cây, gỗ dán) để tạo hình thành các cái như tranh, bình phong (4 tấm) hộp, khay, đĩa, lọ, bàn cờ… thông thường, nếu như khiến đồ mộc thì phải đục tra mộng mạng và đóng đinh cho bén chắc. Nhưng người thợ mộc trong nghề sơn mài lại khác hẳn, tuyệt đối không được đóng đinh, mộng mạng chỉ gắn bằng sơn ta (trộn có mùn cưa). thành ra, đề xuất kỹ thuật phải xác thực đến từng milimet, cho vừa khớp sở hữu các phòng ban khác. Sau đó bào nạo, đánh giấy nhám nhẵn nhụi chuyển sang bộ phận khiến vóc. công việc của mỗi quá trình đòi hỏi phải mang nghệ thuật riêng, vừa tận tường lại vừa công cu li. mang quá trình khiến đi khiến cho lại tới 6 lần mới đạt đề nghị như quá trình hom, sơn lót.

Thành công pha trộn giữa “cổ” và “kim”

hiện giờ, sản phẩm sơn mài Cát Đằng rất phổ quát, chủ yếu là đồ gia dụng gia đình, đồ trang trí nội thất: bình, lọ, tranh, phù điêu... Sản phẩm cóa duyên cớ từ Cát Đằng chẳng những được tiêu thụ mạnh trong nước mà còn là mặt hàng xuất khẩu, được ưa thích tại đa dạng thị trường khắt khe như: Mỹ, EU, Nhật Bản, Nga và các nước ASEAN. với được thành công này, những nghệ nhân Cát Đằng đã thông minh ra phương pháp làm sơn mài trên nứa, một sự pha trộn giữa “cổ” và “kim”: sự phối hợp kinh nghiệm lâu đời và chất liệu mới, để đáp ứng sản phẩm độc đáo. Ông Phạm Văn cường thịnh, ở thôn Thượng Thôn, đã khiến cho nghề hơn 20 năm nhớ lại: sản phẩm sơn mài trên nứa đã nguyên sơ từ những năm 60 của thế kỷ trước. Sản phẩm ban đầu khiến ra thuần tuý, xuất khẩu kèm có mặt hàng sơn mài sang Liên Xô và một số nước Đông Âu trước đây. khi thị phần Liên Xô ko còn, nghề cũng bị mai một dần. ngoài ra, phổ thông nghệ nhân tâm huyết trong làng đã không vì thế mà bỏ nghề, ngược lại càng kiên trì nghiên cứu đổi thay ngoại hình, chọn nguyên, phụ liệu có giá rẻ, nhưng bền, đẹp và ko độc hại để cung cấp, rồi đi “gõ cửa” những nơi để chào hàng. Sau phổ biến lần đúc rút kinh nghiệm, hoàn thiện, tăng chất lượng, thích hợp mang thị trường, khoảng 5 năm trở lại đây, quý khách mới thực thụ ham thích sở hữu các mặt hàng mới này.

Ông cường thịnh cho biết thêm, để khiến cho ra một sản phẩm sơn mài bằng nứa bóng đẹp, người thợ phải trải qua 1 giai đoạn rất công cu li. khởi đầu là khâu chọn vật liệu. Nứa cần được chọn lọc cẩn thận, ko quá non cũng không quá già, được ngâm ít nhất 3 tháng để sản phẩm không bị mối mọt. Tiếp đó, người thợ tiến hành pha nan, vót và đánh bóng nan. Nan sẽ được uốn chặt theo khuôn, quét lên 1 lớp keo sao cho ko còn kẽ hở giữa các vòng nứa rồi đem mài cho tới khi nhẵn bóng. Sau đấy, những nghệ nhân phun sơn và trang trí thêm các dòng hoa văn. Trong gần như những khâu, pha chế và phun sơn là khó nhất vì đây chính là cách của nghề. phổ biến người nơi khác đã từng đến Cát Đằng học nghề, nhưng vẫn không thể biết hết cách pha trộn sơn, đặc biệt là cách thức xử lý sơn hạn chế bị phai màu các lúc gặp trời mưa.

Cũng nhờ sự đầu tư, sản phẩm sơn mài trên nứa từ Cát Đằng đã lớn mạnh rộng ra 20 làng, phường trong quận như yên ổn Thành, yên Khang, lặng Bằng... đặc biệt, mặt hàng này đã sở hữu về 2 giải thưởng Sao Vàng đất Việt cho hai tổ chức trẻ của Nam Định là công ty Gỗ mỹ nghệ cơ khí đúc xuất khẩu- xây dựng Ý yên ổn (AMIEXCO) và đơn vị Đay- nhà cung cấp xuất nhập cảng Nam Định. Cũng trong khoảng mặt hàng sơn mài trên nứa, AMIEXCO đã nhận được 6 Huy chương vàng, Giấy chứng thực hàng chất lượng cao, húi thương hiệu mạnh, quắp Sen bạc, Chân dung Bạch Thái Bưởi; cán bộ, công nhân trong công ty được nhận danh hiệu Bàn tay vàng, bằng khen, giấy khen. ngoài ra, nghề truyền thống cũng giúp cho công ty Đay và nhà sản xuất xuất nhập cảng Nam Định thoát khỏi nguy cơ giải thể, vươn lên, mỗi năm xuất khẩu hàng triệu đô la. tổ chức đang tạo việc khiến cho hàng trăm người lao động mang thu nhập ổn định và trên 1 vạn lao động trong tỉnh; mang sắp 30 bạn hàng thường xuyên ở khu vực châu Á, châu Âu, các nước khu vực châu Mỹ, châu Phi. Cũng chẳng thể không nhắc tới công ty Tre nứa - Sơn mài Đức Huy, doanh nghiệp thủ công mỹ nghệ Kỳ Quan… Đây là những doanh nghiệp chuyên cung cấp những mặt hàng thủ công mỹ nghệ, đồ gia dụng, hàng lưu niệm sơn mài bằng vật liệu tre nứa. Sản phẩm của những tổ chức này sở hữu đậm nét mỹ thuật văn hóa dân gian, thân thiện môi trường, quy trình cung cấp không có chất thải công nghiệp, góp phần hăng hái bảo kê môi trường xanh.

   

Hình ảnh: Sưu tầm

Author: Tuấn Phạm